Spóźnienie z odrzuceniem spadku nie zawsze oznacza, że sprawa jest przegrana. W szczególnych przypadkach spadkobierca może uchylić się przed sądem od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia w terminie. Musi jednak udowodnić, że przyczyną był istotny błąd albo groźba, a nie zwykłe zaniedbanie.
Najczęściej problem pojawia się wtedy, gdy spadkobierca dowiaduje się o długach dopiero po otrzymaniu wezwania do zapłaty, pozwu lub pisma od komornika. Jednak samo stwierdzenie: „nie wiedziałem o zadłużeniu” zwykle nie wystarczy.
Sąd zbada, kiedy spadkobierca dowiedział się o swoim powołaniu, jakie informacje posiadał o majątku zmarłego oraz czy podjął rozsądne działania, aby sprawdzić stan spadku.
Ile wynosi termin na odrzucenie spadku?
Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu sześciu miesięcy. Termin biegnie od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania.
Nie zawsze będzie to dzień śmierci spadkodawcy.
Dziecko zmarłego zwykle dowiaduje się o swoim powołaniu w związku ze śmiercią rodzica. Natomiast dalszy krewny może zostać powołany do dziedziczenia dopiero po odrzuceniu spadku przez osoby znajdujące się wcześniej w ustawowej kolejności.
Przykładowo brat zmarłego może początkowo zakładać, że dziedziczą dzieci spadkodawcy. Jeśli jednak dzieci i wnuki odrzucą spadek, do dziedziczenia mogą dojść dalsi członkowie rodziny. Wtedy trzeba ustalić, kiedy dana osoba dowiedziała się, że sama została powołana do spadku.
Jeżeli nie wiesz, od jakiej daty liczyć sześć miesięcy, skorzystaj z poradnika: termin na odrzucenie spadku i kalkulator terminu.
Całą podstawową procedurę wyjaśniamy natomiast w artykule: odrzucenie spadku krok po kroku.
Czy spadek można odrzucić wcześniej, na wszelki wypadek?
Oświadczenia o odrzuceniu spadku nie można skutecznie złożyć „na zapas”, zanim powstanie podstawa dziedziczenia danej osoby.
W uchwale z 19 października 2018 r., III CZP 36/18 Sąd Najwyższy stwierdził, że oświadczenie złożone przez osobę, wobec której nie rozpoczął jeszcze biegu termin z art. 1015 § 1 KC, jest bezskuteczne. [sn.pl]
Dlatego dalszy krewny nie powinien odrzucać spadku wyłącznie dlatego, że spodziewa się odrzucenia przez wcześniejszych spadkobierców. Najpierw musi powstać podstawa jego własnego powołania.
Jednocześnie nie wolno zwlekać po uzyskaniu informacji, że wcześniejsi spadkobiercy odrzucili spadek. Właśnie od tego momentu może rozpocząć się bieg terminu dla kolejnej osoby.
Co się dzieje, jeśli spadkobierca nie odrzuci spadku w ciągu sześciu miesięcy?
Jeżeli spadkobierca nie złoży żadnego oświadczenia w terminie, zasadą jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.
Oznacza to ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku. Nie jest to jednak równoznaczne z całkowitym brakiem odpowiedzialności wobec wierzycieli.
Załóżmy, że spadkobierca otrzymał udział w nieruchomości o wartości 80 000 zł oraz długi przekraczające tę kwotę. Udział może być trudny do sprzedania. Tymczasem wierzyciel może domagać się zapłaty pieniędzy w granicach odpowiedzialności spadkobiercy.
Z tego powodu przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza nie zawsze jest rozwiązaniem równie bezpiecznym jak jego odrzucenie. Więcej na ten temat przeczytasz w artykule: odrzucenie spadku z długami – kiedy warto, a kiedy nie.
Czy można przywrócić termin na odrzucenie spadku?
W potocznym języku często mówi się o „przywróceniu terminu”. Z prawnego punktu widzenia nie jest to jednak zwykłe przywrócenie terminu procesowego.
Spadkobierca powinien wystąpić do sądu o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku.
Podstawą takiego żądania jest art. 1019 Kodeksu cywilnego. Przepis odwołuje się do regulacji dotyczących wad oświadczenia woli, w szczególności błędu i groźby.
Aby uzyskać korzystne rozstrzygnięcie, trzeba co do zasady wykazać, że:
- spadkobierca nie złożył oświadczenia z powodu błędu lub groźby;
- błąd był istotny;
- dotyczył okoliczności wpływających na decyzję o przyjęciu albo odrzuceniu spadku;
- niewiedza nie wynikała z braku należytej staranności;
- uchylenie nastąpiło przed sądem;
- spadkobierca złożył jednocześnie właściwe oświadczenie spadkowe;
- został zachowany termin na uchylenie się od skutków błędu.
Samo wysłanie pisma do wierzyciela, banku lub komornika nie powoduje odrzucenia spadku.
Jaki błąd może uzasadniać odrzucenie spadku po terminie?
Najczęściej chodzi o błąd dotyczący przedmiotu spadku, a więc rzeczywistego stanu majątku i zadłużenia zmarłego.
Spadkobierca może nie wiedzieć, że spadkodawca:
- zaciągnął kredyt albo pożyczkę;
- posiadał zaległości czynszowe;
- miał zadłużenie podatkowe;
- poręczył cudze zobowiązanie;
- był stroną postępowania sądowego;
- posiadał długi związane z działalnością gospodarczą;
- miał zobowiązania egzekwowane przez komornika.
Błąd może zostać uznany za usprawiedliwiony, jeżeli zobowiązanie było ukryte lub trudne do wykrycia mimo podjęcia rozsądnych działań.
Nie wystarczy natomiast samo przekonanie, że zmarły „raczej nie miał długów”. Sąd może uznać, że takie założenie nie miało żadnych podstaw.
„Nie wiedziałem o długach” – dlaczego to może nie wystarczyć?
Sąd ocenia nie tylko zakres wiedzy spadkobiercy, lecz także przyczynę niewiedzy.
Jeżeli spadkobierca otrzymywał pisma dotyczące długu, wiedział o problemach finansowych zmarłego albo został wezwany do udziału w sprawie spadkowej, późniejsze powoływanie się na błąd może okazać się nieskuteczne.
W sprawie I Ns 442/23 spadkobierca twierdził, że nie wiedział o długach i nie utrzymywał kontaktu ze zmarłym. Sąd ustalił jednak, że wcześniej odebrał pisma, z których wynikało zarówno jego możliwe powołanie do spadku, jak i istnienie zadłużenia.
Ponieważ nie przeczytał dokumentów i nie zainteresował się sprawą, sąd uznał jego zachowanie za zaniedbanie i oddalił wniosek. [saos.org.pl]
Dlatego tak ważne jest przeanalizowanie wszystkich dokumentów. Jeden odebrany list może mieć decydujące znaczenie dla oceny sprawy.
Na czym polega należyta staranność spadkobiercy?
Należyta staranność oznacza podjęcie takich działań, jakich można rozsądnie oczekiwać w konkretnej sytuacji.
Nie istnieje jedna obowiązkowa lista czynności dla każdego spadkobiercy. Innej aktywności można wymagać od osoby, która mieszkała ze zmarłym, a innej od dalszego krewnego przebywającego od wielu lat za granicą.
Sąd może sprawdzić między innymi:
- czy spadkobierca utrzymywał kontakt ze zmarłym;
- czy znał jego sytuację finansową;
- czy wiedział o egzekucjach lub zaległościach;
- czy zapoznał się z dostępną korespondencją;
- czy pytał rodzinę o majątek i zobowiązania;
- czy znał przyczynę odrzucenia spadku przez inne osoby;
- czy odebrał pisma sądowe lub wezwania wierzycieli;
- czy podjął działania po otrzymaniu pierwszej informacji o długu.
Jednocześnie sąd powinien uwzględnić rzeczywiste możliwości danej osoby. Ocena należytej staranności nie może być całkowicie oderwana od relacji rodzinnych, miejsca zamieszkania oraz dostępu do dokumentów.
Kiedy odrzucenie spadku po terminie może być skuteczne?
Każda sprawa wymaga indywidualnej oceny. Na korzyść spadkobiercy mogą jednak przemawiać takie okoliczności jak:
- wieloletni brak kontaktu ze spadkodawcą;
- zamieszkiwanie w innym kraju;
- ukrywanie zadłużenia przez zmarłego;
- brak dostępu do dokumentów i korespondencji;
- brak wcześniejszych wezwań od wierzycieli;
- ujawnienie długu dopiero po upływie sześciu miesięcy;
- późne odrzucenie spadku przez osoby dziedziczące wcześniej;
- przekazanie spadkobiercy nieprawdziwych informacji;
- podjęcie szybkich działań bezpośrednio po wykryciu błędu.
W sprawie IV Ca 967/20 Sąd Okręgowy w Płocku zatwierdził uchylenie się od skutków niezłożenia oświadczenia. Wziął pod uwagę okoliczności dotyczące braku kontaktu ze zmarłym, pracy za granicą oraz błędnego przekonania spadkobiercy co do skutków podejmowanych wcześniej czynności. [saos.org.pl]
Orzeczenie nie oznacza jednak, że brak kontaktu albo pobyt za granicą automatycznie uzasadniają każdy wniosek. Liczy się pełna chronologia konkretnej sprawy.
Czy nieznajomość prawa uzasadnia odrzucenie spadku po terminie?
Samo stwierdzenie:
„Nie wiedziałem, że mam sześć miesięcy”
zwykle nie wystarczy.
Podobnie niewystarczające może być przekonanie, że brak aktywności oznacza rezygnację ze spadku. Prawo wymaga złożenia oświadczenia w odpowiedniej formie.
Czasem jednak błąd jest bardziej złożony. Może obejmować jednocześnie:
- kolejność dziedziczenia;
- własny tytuł powołania;
- skutki odrzucenia spadku przez wcześniejszych spadkobierców;
- formę wymaganego oświadczenia;
- istnienie długów;
- znaczenie wcześniejszych wypowiedzi lub czynności przed sądem.
W takim przypadku sąd powinien zbadać wszystkie okoliczności łącznie. Dlatego uzasadnienia wniosku nie należy ograniczać do ogólnej nieznajomości przepisów.
Ile czasu jest na uchylenie się od skutków błędu?
W przypadku błędu uprawnienie do uchylenia się od jego skutków wygasa po upływie roku od wykrycia błędu.
Jest to inny termin niż sześć miesięcy na złożenie zwykłego oświadczenia o odrzuceniu spadku.
Moment wykrycia błędu może wiązać się przykładowo z:
- otrzymaniem wezwania do zapłaty;
- doręczeniem pozwu;
- otrzymaniem pisma od komornika;
- ujawnieniem kredytu albo pożyczki;
- otrzymaniem dokumentów ze sprawy spadkowej;
- uzyskaniem informacji o odrzuceniu spadku przez wcześniejszych spadkobierców;
- zdobyciem wiadomości o własnym powołaniu do dziedziczenia.
Datę wykrycia błędu trzeba udowodnić. Dlatego warto zachować koperty, potwierdzenia odbioru, wiadomości elektroniczne i korespondencję z rodziną.
Nie należy również czekać do ostatnich dni. Im szybsza reakcja po ujawnieniu problemu, tym bardziej wiarygodne będzie twierdzenie, że wcześniej spadkobierca rzeczywiście pozostawał w błędzie.
W uchwale III CZP 110/17 Sąd Najwyższy wskazał, że termin jest zachowany, gdy przed jego upływem sąd odbierze zarówno oświadczenie o uchyleniu się od skutków, jak i oświadczenie o odrzuceniu spadku. Jedynie w wyjątkowych przypadkach sąd może nie uwzględnić upływu terminu przez wzgląd na zasady współżycia społecznego. [sn.pl]
Jak wygląda postępowanie przed sądem?
Spadkobierca powinien złożyć wniosek o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia spadkowego.
We wniosku należy przede wszystkim:
- wskazać dane spadkodawcy;
- podać datę i miejsce śmierci;
- opisać podstawę powołania do dziedziczenia;
- wskazać, kiedy wnioskodawca dowiedział się o swoim powołaniu;
- wyjaśnić, dlaczego nie złożył oświadczenia w terminie;
- dokładnie opisać błąd;
- wskazać datę jego wykrycia;
- przedstawić dowody;
- zażądać zatwierdzenia uchylenia się od skutków prawnych;
- złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku.
Nie wystarczy zatem napisać:
„Wnoszę o przywrócenie terminu do odrzucenia spadku”.
Tak sformułowane żądanie nie oddaje właściwej konstrukcji prawnej.
W uchwale z 22 listopada 2013 r., III CZP 77/13 Sąd Najwyższy wskazał, że konieczne jest złożenie właściwego oświadczenia spadkowego w wymaganej formie. Oświadczenie może zostać złożone w toku postępowania o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych, jednak trzeba zachować właściwy termin. [sn.pl], [saos.org.pl]
Jakie dowody warto przygotować?
W takich sprawach kluczowe znaczenie ma chronologia. Dokumenty powinny pokazywać zarówno przyczynę niewiedzy, jak i moment wykrycia błędu.
Pomocne mogą być:
- wezwania do zapłaty wraz z kopertami;
- pisma banków i firm windykacyjnych;
- korespondencja komornicza;
- odpis pozwu;
- pisma ze sprawy spadkowej;
- potwierdzenia odbioru przesyłek;
- wiadomości wymieniane z członkami rodziny;
- dokumenty potwierdzające pobyt za granicą;
- zeznania świadków;
- dokumenty pokazujące brak kontaktu ze spadkodawcą;
- oświadczenia innych spadkobierców o odrzuceniu spadku;
- dokumenty ujawniające nieznane wcześniej zobowiązania.
W sprawie IX Ns 247/15 sąd zatwierdził uchylenie się od skutków niezłożenia oświadczenia. Spadkobierczyni wskazywała, że próbowała ustalić stan spadku, natomiast informację o długu uzyskała dopiero z późniejszego wezwania do zapłaty. [saos.org.pl]
Sam dokument ujawniający dług nie zawsze jednak przesądza o wygranej. Trzeba dodatkowo wykazać, że zadłużenia nie można było poznać wcześniej mimo rozsądnego działania.
Kiedy sąd może oddalić wniosek?
Najczęstsze przyczyny oddalenia wniosku to:
- brak prawnie istotnego błędu;
- zwykłe zapomnienie o terminie;
- powoływanie się wyłącznie na nieznajomość prawa;
- wcześniejsza wiedza o zadłużeniu;
- ignorowanie pism sądowych;
- brak zainteresowania dokumentami zmarłego;
- niepodjęcie żadnych działań mimo sygnałów o długach;
- przekroczenie roku od wykrycia błędu;
- brak właściwego oświadczenia o odrzuceniu spadku;
- niespójne zeznania;
- sprzeczność twierdzeń z dokumentami.
Przed złożeniem wniosku trzeba więc ocenić także dowody niekorzystne. Ukrycie wcześniejszego pisma albo przemilczenie rozmowy o długach może podważyć wiarygodność całego stanowiska.
Odrzucenie spadku po terminie przez małoletnie dziecko
Jeżeli osobą powołaną do spadku jest małoletnie dziecko, trzeba odrębnie ustalić:
- kiedy dziecko zostało powołane do dziedziczenia;
- dlaczego weszło do kręgu spadkobierców;
- kiedy rodzic odrzucił spadek;
- czy była potrzebna zgoda sądu;
- czy drugi rodzic wyraził zgodę;
- kiedy rozpoczął się termin dotyczący dziecka;
- jakie czynności podjęli przedstawiciele ustawowi.
Po zmianie przepisów zgoda sądu nie jest potrzebna w każdej sytuacji. Uproszczona procedura działa jednak tylko po spełnieniu określonych warunków.
Szczegółowe zasady opisujemy w artykule: odrzucenie spadku przez małoletniego.
Jeżeli termin dotyczący dziecka został już przekroczony, sąd będzie oceniał zachowanie jego przedstawicieli ustawowych. Sam małoletni nie odpowiada za brak wiedzy o przepisach, ale znaczenie mogą mieć działania lub zaniechania rodziców.
Przegapiłeś termin na odrzucenie spadku – co zrobić?
W pierwszej kolejności ustal trzy daty:
- kiedy dowiedziałeś się, że jesteś spadkobiercą;
- kiedy upłynęło sześć miesięcy;
- kiedy dowiedziałeś się o długu lub innej okoliczności stanowiącej błąd.
Następnie zbierz całą korespondencję. Szczególnie ważne są koperty i potwierdzenia odbioru.
Później odtwórz własne działania po śmierci spadkodawcy. Zapisz, z kim rozmawiałeś, jakie dokumenty sprawdzałeś i jakie informacje otrzymałeś.
Na końcu oceń, czy Twoja niewiedza wynikała z obiektywnych okoliczności, czy z braku zainteresowania sprawą. To właśnie ten element najczęściej decyduje o wyniku postępowania.
Do wstępnej analizy warto przygotować:
- pisma z sądu;
- wezwania wierzycieli;
- dokumenty komornicze;
- informacje o odrzuceniu spadku przez innych krewnych;
- datę uzyskania wiedzy o powołaniu;
- datę ujawnienia zadłużenia;
- dokumenty pokazujące relacje ze spadkodawcą;
- dowody czynności podjętych w celu sprawdzenia stanu spadku.
Każda sprawa wymaga indywidualnej oceny. Dlatego przed złożeniem wniosku warto przeanalizować nie tylko argumenty przemawiające za jego uwzględnieniem, lecz także potencjalne ryzyka dowodowe.
Napisz do nas na kontakt@kancelariatrzcinski.pl lub użyj formularza poniżej. Prześlij podstawowe dokumenty. Pozwoli to sprawdzić, czy istnieją podstawy do uchylenia się od skutków prawnych oraz jakich dowodów może wymagać sąd.
Przeczytaj również
Czy komornik może prowadzić egzekucję przed rozpoznaniem wniosku?
Samo złożenie wniosku o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych nie powinno być traktowane jako automatyczne zakończenie innych postępowań. Trzeba więc sprawdzić, czy równolegle toczy się sprawa o zapłatę, postępowanie egzekucyjne albo postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku.
Czy wystarczy, że nie miałem kontaktu ze zmarłym?
Nie. Brak kontaktu może być ważną okolicznością, ale sąd zbada również, czy po uzyskaniu informacji o powołaniu podjąłeś rozsądne działania.
Czy wezwanie od firmy windykacyjnej rozpoczyna roczny termin?
Może wskazywać moment wykrycia błędu, jeżeli wcześniej nie znałeś długu. Jednak decyduje całokształt dowodów, a nie sama data wpisana w jednym piśmie.
Czy można załatwić odrzucenie spadku po terminie u notariusza?
Uchylenie się od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie wymaga zatwierdzenia przez sąd. Zwykłe oświadczenie złożone u notariusza po upływie podstawowego terminu nie zastępuje tego postępowania.
Czy brak wiedzy o sześciomiesięcznym terminie wystarczy?
Co do zasady samo nieznanie terminu jest niewystarczające. Trzeba zbadać, czy wystąpił istotny i usprawiedliwiony błąd dotyczący powołania, stanu spadku lub innych okoliczności wpływających na decyzję spadkobiercy.
Pominęli Cię w testamencie? To jeszcze nie znaczy, że nic nie dostaniesz!
Prawnik od spadków
@prawnikodspadkow · 379 subscribers · 181 videos
Prawnik od spadków
Pominęli Cię w testamencie? To jeszcze ...
1 day ago
Prawnik od spadków
Darowizna sprzed lat urosła? To nie ...
3 days ago
Prawnik od spadków
Żyjesz bez ślubu? Bez testamentu partner ...
6 days ago
Prawnik od spadków
Tylko testament pozwala naprawdę kogoś wydziedziczyć!
8 days ago
Prawnik od spadków
Nie każdy musi spisywać testament! Ale ...
10 days ago
Prawnik od spadków
Rodzeństwo może żądać zachowku? Większość ludzi ...
13 days ago
123...3031
1...31
Next